Sure Hakkında
Ayet Sayısı
4
Mushaf (Kuran) Sırası
106
Nuzül (İniş)Yeri
Mekke
Nüzül (İniş) Sırası
29
Sure Hakkında Bilgi
106 KUREYŞ SURESİ GİRİŞ
Adı: Birinci ayetteki “Kureyş” kelimesi sureye isim olmuştur.
Nüzul zamanı: Dahhak ve Kelbî, bu surenin Medenî olduğunu söylemişlerdir. Ama müfessirlerin büyük çoğunluğu, bu surenin Mekke’de nazil olduğu üzerinde müttefiktirler. Surenin Mekkî olduğuna, “rabbe haze’l beyt” cümlesi delildir. Medine’de nazil olsaydı, Ka’be için “haze’l beyt” kelimesi uygun olmazdı. Muhtevası Fil suresi ile yakından ilgilidir. Galiba Fil suresinden hemen sonra nazil olmuştur. Bu iki sure arasındaki ilgi nedeniyle, Seleften bazıları bunların tek sure olduğunu düşünmüşlerdir. Bu düşünceyi şu rivayet desteklemektedir: Ubey b. Ka’b’ın mushafında bu iki sure bir arada yazılmış ve bismillah ile ayrılmamıştır. Ayrıca Hz. Ömer, bir namazda bu iki sureyi birleştirmiş ve bismillah ile ayırmadan okumuştur. Ama bu görüş kabul edilmemiştir. Çünkü ashabın büyük çoğunluğuna ve Hz. Osman’ın resmî olarak yazdırıp İslam dünyasının bütün merkezlerine gönderdiği mushafa göre bu iki sure arasında bismillah vardır. O günden bu güne dünyadaki bütün Kur’an-ı Kerim’lerde bu sureler ayrı ayrı yazılmıştır. Ayrıca üslubları da birbirinden farklıdır. Bu da, Fil ve Kureyş surelerinin iki ayrı sure olduklarının açık delilidir. Tarihî Arkaplan: Bu sureyi tam olarak anlayabilmek için tarihî arkaplanını göz önünde bulundurmak gerekir. Bu sure ile Fil süresinin muhtevası arasında çok yakın ve derin bir ilişki vardır. Kureyş kabilesi, Rasulullah’ın ecdadı Kilab oğlu Kusay zamanında Hicaz’ın her yerinde dağınık durumdaydılar. İlk defa Kusay onları Mekke’de topladı. Kureyşliler Beytullah’ın hizmetini ellerine geçirdiler. Kusay’a bu hizmetinden dolayı “toplayıcı” lakabı verilmiştir. Bu şahıs aklıyla Mekke’de bir şehir devleti kurdu. Arabistan’ın her yanından gelen hacılara hizmet için en iyi idareyi tesis etti. Bundan dolayı Kureyş, Arap kabileleri arasında ve her yerde güven sağlamıştır. Kusay’dan sonra Mekke’nin idaresi için oğulları Abdümenaf ve Abdüddar arasında görev bölümü yapıldı. Ama Abdümenaf, daha babası sağ iken meşhur olmuştu. Onun şerefi Araplar arasında takdir edilmişti. Abdümenaf’ın dört oğlu vardı, Haşim, Abdüşşems, Muttalib ve Nevfel. Abdülmuttalib’in babası ve Rasulüllah’ın dedesi olan Haşim, Arap yoluyla Uzakdoğu, Şam ve Mısır arasında devam eden uluslararası ticarete atılmayı düşündü. Aynı zamanda, Araplara satmak için mal getirirken yolda diğer kabilelere de satış yapabileceği, bir de Mekke’yi iç ticaret için bir ticaret merkezi haline getirebileceğini düşünmüştü. Bu dönem, İran Sasanî iktidarlarının Fars körfezinde, Bizans ile Uzakdoğu arasındaki ticaret yoluna hakim oldukları dönemdi. Onun için, Güney Arabistan’da Kızıldeniz sahil yolu ile Şam ve Mısır’a giden ticaret yolu oldukça ilerlemişti. İkinci sebep, Arabistan’da diğer ticarî kervanlara karşılık Kureyşlilerin kervanlarına, Beytullah’ın hizmetkârları olmaları nedeniyle daha bir kolaylık sağlanıyordu. Çünkü diğer kabileler, yaptıkları hizmetten dolayı Kureyşlilere saygı duyuyorlardı. Kureyşlilerin Hac döneminde diğer kabilelere cömertçe davranması nedeniyle bu kabileler Kureyş’e minnettar kalıyorlardı. Bu sebeple, Kureyşlilerin kervanlarına başkalarının saldırması tehlikesi yoktu. Ayrıca başka kabileler onlardan, diğer kabilelerden atılmayı planladı ve diğer üç kardeşini de yanına aldı. Haşim; olduğu gibi ağır vergi talep etmiyorlardı. Bunu göz önünde tutan Haşim, ticarete Şam Gassanî Kralı ile, Abdüşşems; Habeşistan Kralı ile, Muttalib; Yemenli emirler ile ve Nevfel de Fars ve Irak hükümetleri ile ticarî anlaşmalar yaptılar. Böylece ticaretleri çok hızlı gelişti ve bu dört kardeş “mutaccirîn” (tüccarlar) ismi ile meşhur oldu. Çevredeki kabileler ve devletler ise, kendileriyle olan ilişkilerinden dolayı Kureyşlilere “ashab-ı ilaf” (ülfet ilişkisi sahipleri) diyorlardı. Kureyşliler, Şam, Mısır, Irak ve Habeşistan’la olan ticaret ilişkisi nedeniyle gidiş geliş sırasında onların kültür ve medeniyetine de vakıf olmuşlardı. Böylece Kureyş’in ulaştığı kültür ve seviye, çevredeki diğer kabilelerden çok üstün olmuştu. Servet ve zenginlik bakımından da diğer Arap kabilelerinden üstün idiler. Mekke, Arap yarımadasında en büyük ticarî merkez olmuştu. Bu uluslararası ilişkinin en büyük faydası, daha sonra Kur’an-ı Kerim yazılırken de kullanılan yazının Irak’tan öğrenilmesiydi. Kureyş’teki okuma-yazma oranı diğer kabilelerden yüksekti. Bundan dolayı Rasulullah şöyle buyurmuştur: “Kureyş insanlara önderdir.” (Ahmed, Amr b. As’tan rivayet etmiştir.) Hz. Ali’nin rivayetine göre ise Rasulullah şöyle buyurmuştur. “Arapların liderliği önce Himyerlerin elinde idi. Sonra Allah (c.c.) onlardan alarak Kureyşlilere verdi.” (Beyhakî) Kureyşlilerin bu gelişme ve ilerlemesi karşısında Ebrehe’nin onlara saldırması olayı meydana geldi. Eğer Ebrehe o zamanlar mukaddes şehir Mekke’yi fethedip Ka’be’yi yıkmayı başarabilseydi, sadece Kureyş’in değil, Kabe’nin de güvenilirliği kaybolacaktı. Cahiliye döneminde bile bu Ev’in Allah’a ait olduğunu kabul eden Arapların Kabe’ye olan güvenleri sarsılacaktı. Çevre kabilelerin, Kabe’nin hizmetkârı oldukları için Kureyş’e duydukları güven bir anda yok olacaktı. Habeşliler Mekke’yi ele geçirselerdi, Bizanslılar Şam ve Mısır’a giden ticaret yoluna hakim olacaklardı. O zaman Kureyşlilerin hali, Kusay b. Kilab’tan önceki halden daha kötü olacaktı. Ama Allah’ın kudretinin bir mucizesi olarak kuşlar Ebrehe’nin 60.000 kişilik Habeşli ordusunu taşladı ve helak etti. Mekke’den Yemen’e kadar bütün yol boyunca her tarafta Ebrehe’nin ölü askerleri vardı. Bundan sonra bütün Araplar, Kabe’nin Allah’ın evi olduğuna inandılar. Aynı zamanda, Kureyşlilere duyulan güven de öncekinden daha çok arttı. Araplar bu olayın, “Allah’ın Kureyş üzerindeki özel bir lütfu” olduğuna kesinlikle inandılar. Bundan böyle Kureyş’in kervanları nereye gitse hiç kimse ona dokunmaya cesaret edemezdi. Hatta Kureyş’e dokunmak bir yana, Kureyş’in himayesi altındakilere bile dokunamazlardı. Hulasa, Rasulullah gönderildiğinde bu bilgileri herkes bildiği için surede ayrıca anlatılmaya gerek duyulmamıştır. Onun için bu surede dört kısa cümle ile bu Ev’in putlara değil, Allah’a ait olduğuna inandıklarına, Allah’ın bu Ev’e, dolayısıyla kendilerine eman bağışlayıp ticarette ilerleme lutfettiğini bildiklerine ve açlıktan kurtararak refah nasip ettiğini gördüklerine göre, Kureyş’e, sadece bu Ev’in Rabbine ibadet etmeleri gerektiği anlatılmıştır
Açıklamalı Meal Tümü
1. Kureyş’i huzur ve güvenliğini sağlamak için, ‘bir araya getirip anlaştırdığı ve kalplerini uzlaştırdığı için, Kureyş halkı hiç düşünmüyor mu? Onları emin bir beldede yaşatıyoruz.
2. Onlar yaz kış ticaretleri için kervanlarla yolculuklar yapar. Yaşadıkları yer kuzeyden güneye, güneyden kuzeye, ticaret kervanlarının geçiş yeridir. Özellikle de Mekke’nin en önemli gelir kaynağı olan kervan ticareti amacıyla Yaz aylarında serin olan Suriye’ye ve kış aylarında sıcak olan Yemen’e yaptıkları yolculukta onları güvenliğe kavuşturduğu ya da başkalarıyla ısındırıp yakınlaştırdığı için, Mekke’yi son derece güvenli ve refah seviyesi yüksek bir şehir hâline getirmiştir. Onlara bu saygınlığı, bu zenginliği, bu refah seviyesini kazandıran, Kâbe değildir. Kâbe’deki putlar hiç değildir. Onlara bütün bu imtiyazları kazandıran Kâbe’nin Rabbidir.
3. O hâlde, bu huzur ve güven ortamının sürmesini istiyorlarsa, şu kutsal evin yani Kâbe’nin Rabbine ibadet etsinler. Hayatlarını O'nun tanzim ettiği esaslara göre yaşasınlar. O’nun gönderdiği kulluk sistemini bireysel ve toplumsal hayata egemen kılsınlar. Rabbiniz, Kâbe’yi yaratılış amacınızın öğretildiği ve ona davet edildiği bir ev, bir mescit ve okul olarak yaptırdı. O halde siz de o evin Rabbinin davetine icabet edip, ibadet edin.
4. Ki O Allah, kendilerini bu verimsiz topraklarda açlıktan kurtarıp doyurmuş ve Arabistan’ın dört bir tarafında kargaşa hüküm sürerken onları her türlü tehlike ve korkudan kurtarıp güvene kavuşturmuştur.
1-4
MEAL
1. Kureyş’i ‘bir araya getirip anlaştırdığı için
2. Yaz ve kış yolculuğunda onları (güvenliğe kavuşturduğu ya da başkalarıyla) ısındırıp yakınlaştırdığı için,
3. Şu evin (Kabe’nin) Rabbine ibadet etsinler,
4. Ki O kendilerini açlıktan doyurmuş ve onları korkudan güvene kavuşturmuştur.
MUSTAFA ÇEVİK
1-4 Ey Kureyşliler! Kâbe’yi inşa ettirip, çevresini bereketli ve yaz kış güven içinde ticaret yapılan bir şehir haline getirerek sizleri rızıklandıran, tehlikelerden koruyan Rabbinizin nimetlerini bir düşünün. Rabbiniz, Kâbe’yi yaratılış amacınızın öğretildiği ve ona davet edildiği bir ev, bir mescit ve okul olarak yaptırdı. O halde siz de o evin Rabbinin davetine icabet edip, ibadet edin.
MEAL AÇIKLAMASI
1. Her şeye Kâdir olan Allah’ın, Kâbe’yi mucizevî bir şekilde Ebrehe ve fil sürüsünden korumasının, bulunduğu coğrafyada Kureyş’i huzur ve güvenliğini sağlamak için, ‘bir araya getirip anlaştırdığı ve kalplerini uzlaştırdığı için, Kureyşlilere her türlü kolaylıklar sağlanıp diğer toplumlara göre güven verme nimeti sunulduğu için, Kureyşi yurtlarına, yazlıklarına-kışlaklarına ısındırdığı, güvenlik ve barış içinde yaşattığı, barışın nimetlerinden faydalandırdığı için, Allah’ı tek ilah tanıyıp şeriatına bağlanarak Allah’a kulluk ve ibadet etsinler. Kureyş halkı hiç düşünmüyor mu? Onları emin bir beldede yaşatıyoruz. Onları birçok şeye alıştırdık.
2. Onlar yaz kış ticaretleri için kervanlarla yolculuklar yapar. Yaşadıkları yer kuzeyden güneye, güneyden kuzeye, ticaret kervanlarının geçiş yeridir. Özellikle de Mekke’nin en önemli gelir kaynağı olan kervan ticareti amacıyla Yaz aylarında serin olan Suriye’ye ve kış aylarında sıcak olan Yemen’e yaptıkları yolculukta onları güvenliğe kavuşturduğu ya da başkalarıyla ısındırıp yakınlaştırdığı için, Kâbe’yi Fil Ordusunun ve başkalarının saldırısından korumuş ve böylece Arap Yarımadasında Kureyş ’in saygınlığını artırarak, Mekke’yi son derece güvenli ve refah seviyesi yüksek bir şehir hâline getirmiştir. Onlara bu saygınlığı, bu zenginliği, bu refah seviyesini kazandıran, Kâbe değildir. Kâbe’deki putlar hiç değildir. Onlara bütün bu imtiyazları kazandıran Kâbe’nin Rabbidir.
3. O hâlde, bu huzur ve güven ortamının sürmesini istiyorlarsa, şu kutsal evin yani Kâbe’nin Rabbine ibadet etsinler, hayatlarını O’nun tanzim ettiği esaslara göre yaşasınlar. O’nun gönderdiği kulluk sistemini bireysel ve toplumsal hayata egemen kılsınlar. Rabbiniz, Kâbe’yi yaratılış amacınızın öğretildiği ve ona davet edildiği bir ev, bir mescit ve okul olarak yaptırdı. O halde siz de o evin Rabbinin davetine icabet edip, ibadet edin. Bu onların teşekkür borçlarıdır, onlar demiyor mu Kâbe Allah’ın evidir? Onlar Kâbe’nin Allah’ın evi olduğunu bildikleri halde, bu evin şerefini taşıdıkları halde, niçin Allah’ın yasalarına uyarak şükürlerini göstermezler? Niçin Allah’ın emirlere uymazlar? Niçin Allah’ın gönderdiklerini yalanlarlar? Onlar Kâbe’nin içine doldurdukları putlara kulluk ediyorlar. Onlar hakkında uydurdukları yalanlara inanıyorlar. Putlarını çıkarlarına göre alet ederek yaşam kuruyorlar. Yalanların peşine düşüp gerçekleri inkâr ediyorlar. Üstelik gerçeklere engel oluyorlar.
4. Ki O Allah, kendilerini bu verimsiz topraklarda açlıktan kurtarıp doyurmuş ve Arabistan’ın dört bir yanında terör ve anarşi hüküm sürerken, Arabistan’ın dört bir tarafında kargaşa ve anarşi hüküm sürerken onları her türlü tehlike ve korkudan kurtarıp güvene kavuşturmuştur. Güven içinde bir hayat yaşatmıştır. Yüce Allah’a kulluk etsinler ki, toplumsal felâketlerden, anarşiden, siyasi, ekonomik, ahlâkî ve kültürel yozlaşmadan korunabilsinler; böylece, mutlu ve huzurlu bir toplumun temelini atarak hem dünyada hem de âhirette kurtuluşa erişebilsinler. Hâlbuki düşünseler, Rabbin onları yedirip içirdi. Onların beldelerini emin kıldı. Onları eviyle yükseltti. Ticaret kervanlarını yurtlarından geçirerek onları zengin etti. Onları her açıdan güçlü kıldı. Mallarla evlatlarla destekledi. Araplar arasında şereflerini yükseltti. Bütün bunlara karşılık Rabbin tek şey istedi. Kâbe’nin sahibi olduğuna inandığınız Allah’a inanın, O’ndan başkasının yasalarına uyarak insanlara kulluk etmeyin! Sadece Allah’ın emirlerini yerine getirerek Allah’a kulluk edin! Rabbin verdiği nimetlerin karşılığında onlardan çok şey mi istiyor? Düşünseler; Rabbinin onlardan istediği her şey onların yararınadır. Ama onlar çıkarlarının nerede olduğunun farkında değiller. Kısa vadeli ucuz çıkarların peşinden gidiyorlar. Hâlbuki Rabbin onlara hem dünya hem ahiret hayatının nimetlerini sunuyor. Hiç düşünmezler mi? Hiç akıl etmezler mi? Üç kuruşluk çıkar için dünya ve ahiret hayatı kaybedilir mi? Onlar kısa vadeli kazançlarını kâr sayıyor. Hayır! Andolsun ki hayır! Onların kısa vadeli kazançları hiçbir işe yaramayacak! Yaptıkları ahiret hayatında ateş olarak onlara geri dönecek. Keşke akıl edip düşünselerdi.